Hovedoppgave i dansk-ghanesisk historie

Det danske alliansesystemet på Gullkysten 1800-183, hovudfagsoppgåve i historie, NTNU 2002

I 1482 kom europearar for første gong til Gullkysten i Vestafrika, noverande Ghana. Portugisarane bygde det første europeiske fortet Elmina på vestkysten. Etter dei kom hollendarane. Gullkysten var i det 16. og 17. århundret mest kjend for gullhandelen, og portugisarar og hollendarar konkurrerte om rikdommane. Etter kvart kom fleire europeiske nasjonar som ville ta del i kampen om gullet. Svenskar, danskar og britar bygde fort på strategiske stader langs kysten. Fram mot 1800-talet var det til saman 42 europeisk fort langs heile Gullkysten.

Danskane fekk sitt første fort eller handelslosje i 1660, Frederiksborg i Fetu (vestkysten). I 1661 bygde dei Christiansborg i Accra. Mot slutten av det 18. århundret hadde Danmark fire større fort frå Accra og austover til Keta; Christiansborg ved Accra, Fredensborg ved Ningo, Kongensteen ved Ada (Volta) og Prinsensteen ved Keta. I tillegg hadde dei fire mindre fort. Frå 1660 og fram til 1793 var forta administrert og eigd av private handelskompani. I 1793 tok den danske staten over alle forta/handelslosjane. Christiansborg var hovudsetet fram til Danmark selde forta til England i 1850. Christiansborg er i dag hovudsetet for regjeringa i Ghana.

Perioden med slavehandel førte til ein intens handelsaktivitet mellom dei afrikanske statane, hollendarar, britar og danskar. Konkurransen om handelen førte ofte til krig og ufred. For å sikra sine handelsinteresser, inngjekk dei ulike europeiske maktene alliansar med ulike afrikanske statar. Det utvikla seg til å bli eit komplisert politisk spel - med mange involverte.

I utgangspunktet var dei europeiske maktene heilt avhengige av alliansar med dei afrikanse statane for i det heile å vera på Gullkysten. Dei europeiske maktene bygde opp fort som fungerte som små maktsenter, men utan afrikansk støtte var dei makteslause. I perioden 1800-1830 prøvde danskane på Gullkysten å få politisk kontroll over sine afrikanske alliansepartnarar, og hegemoni over ein del av Gullkysten. Det viste seg at dei afrikanske alliansepartnarane gjekk sine eigne vegar. Dei ulike afrikanske kongerika hadde sin eigen agenda og spelte dei europeiske nasjonane opp mot kvarandre.

Bakteppet for dette var at britane forbaud slavehandelen i 1807. Det medførte økonomiske og politiske endringar både for europearane og for dei afrikanske statane. Det tok lang tid å finna andre eksportvarer som kunne gi like stor forteneste som slavehandelen. Samstundes prøvde det mektige Asanteriket å legga under seg dei afrikanske statane på Gullkysten. Det skal seiast at Danmark var det første europeiske landet som forbaud slavehandelen frå 1803. Det var ikkje humanitere årsakar som låg bak, men økonomiske vurderingar og vissheiten om at England også ville forby handelen. Like fullt var slavehandelen ein del av verksemda til europearane heilt fram til 1840-åra, då gjennom private slavehandlarar.

I perioden 1800-1830 pågjekk det ein intens maktkamp og rivalisering mellom dei europeiske maktene, mellom europearane og dei afrikanske statane og mellom dei afrikanske statane innbyrdes. Eg gjer i hovudoppgåva mi eit forsøk på å forklara dei danske motiva for å ta del i denne kampen. Sidan slavehandelen vart forbode var det etter kvart liten grunn til å oppretthalda verksemda på Gullkysten. Motiva for forsett drift av forta er kompliserte og heng saman med utviklinga av dei danske sukkerplantasjane i Vest-India. Dei var ikkje lenger lukrative, og danskane ville undersøkja om det gjekk an å eksportera jordbruksvarer frå Afrika som eit supplement. Danskane prøvde difor i denne perioden å byggja opp ein alternativ eksporthandel med jordbruksvarer. Dei gjorde fleire forsøk på å byggja opp danske plantasjar som skulle selja jordbruksprodukt i staden for slavar. Eit dansk plantasjesystem kravde at danskane hadde teritoriell kontroll over landområda der plantasjane var. Med politisk kontroll over visse landområde kunne dei sikra at jordbruksproduksjonen ikkje vart øydelagt av krigar og at kommunikasjonen til kysten ikkje vart stengd. Slik kunne dei få kontroll over produksjon og omsetting.

Omsynet til britane var og viktig. Britane hadde ein stor import av varer til Gullkysten noko som skjerpa handelskonkurransen med Danmark. Danskane kravde i 1830 at Gullkysten vart delt i ein britisk og ein dansk interessesvære. Britane gjekk sigrande ut av striden og fekk gjennom eit frihandlessystem på heile Gullkysten og i Asante. Det la seinare vegen open for britisk kolonialisering av Gullkysten i 1874.

Det danske forsøket med plantasjedrift var ikkje velluka. Årsakene er fleire, men ein viktig årsak var at palmeolje var den viktigaste eksportvara som gav forteneste etter 1830. Danskane forsøkte å komma inn på denne marknaden, men konkurransen med britane var for vanskelig. Fortsystemet på Gullkysten ble i det lange løp for kostbart for Danmark som selde forta til britane i 1850.

Primærkildene finnes i Rigsarkivet i København Sager til de Guineiske Journaler fra 1799-1850 og Guineiske Journaler 1799-1850.