Hovedoppgave

Det danske alliansesystemet på Gullkysten 1800-183, hovudfagsoppgåve i historie, NTNU 2002

 I 1482 kom europearane for første gong til Gullkysten i Vestafrika,  noverande Ghana. Etter dei kom hollendarane. Gullkysten var i det 16. og 17. århundret mest kjend for gullhandelen, og portugisarar og hollendarar konkurrerte om rikdommane. Portugisarane bygde det første europeiske fortet Elmina på vestkysten. Etter dei kom svenskar, danskar og britar som alle bygde fort på strategiske stader langs kysten. Til saman var det 42 europeisk fort langs heile Gullkysten.

Danskane fekk sitt første fort i 1660, Frederiksborg i Fetu (vestkysten). I 1661 bygde dei Christiansborg i Accra. Mot slutten av det 18. århundret hadde Danmark fire større fort frå Accra og austover til Keta. I tillegg til Christiansborg kom Fredensborg ved Ningo, Kongensteen ved Ada (Volta) og Prinsensteen ved Keta. I tillegg hadde dei fire mindre fort. Frå 1660 og fram til 1793 var forta administrert og eigd av private handelskompani. I 1793 tok den danske staten over administrasjonen.handelslosjar. Christiansborg var hovudsetet for det danske handelskompaniet frå 1685 til Danmark selde forta til England i 1850. Christiansborg er i dag hovudsetet for regjeringa i Ghana. Danmark var det første landet som forbaud handel med slavar frå 1803, medan britane gjorde slutt på slavehandelen i 1807. Likevel heldt ein viss form for handel med slavar fram til 1840- og 50-åra.

I det 18. århundret vart slavar den viktigaste handelsvara. I denne perioden var Danmark-Noreg ein av aktørane i slavehandelen, saman med britar og hollendarar. Truleg vart det eksportert rundt 13 millionar slavar frå heile Afrika. Ein del av desse vart sende med dansk-norske skip. 10 % av slavehandelen i Vest-Afrika kom frå Gullkysten. Mange av slavane kom til dei karibiske øyane St. Thomas, St. Croix og St. John  som den gongen var under dansk herredømme. Danmark hadde sukkerplantasjar der, og sukkereksporten var svært viktig for den danske økonomien. 

Perioden med slavehandel førte til ein intens handelsaktivitet mellom dei afrikanske statane, hollendarar, britar og danskar. Konkurransen om handelen førte ofte til krig og ufred. For å sikra sine handelsinteresser, inngjekk dei ulike europeiske maktene alliansar med ulike afrikanske statar. Det utvikla seg til å bli eit komplisert politisk spel - med mange involverte.

I utgangspunktet var dei europeiske maktene heilt avhengige av alliansar med dei afrikanse statane for i det heile å vera på Gullkysten. Dei europeiske maktene bygde opp fort som fungerte som små maktsenter, men utan afrikansk støtte var dei makteslause. I perioden 1800-1830 prøvde danskane på Gullkysten å få politisk kontroll over sine afrikanske alliansepartnarar, og hegemoni over ein del av Gullkysten. Bakteppet for dette var at britane forbaud slavehandelen i 1807. Det medførte økonomiske og politiske endringar både for europearane og for dei afrikanske statane. Det tok lang tid å finna andre eksportvarer som kunne gi like stor forteneste som slavehandelen. Samstundes prøvde det mektige Asanteriket å legga under seg dei afrikanske statane på Gullkysten.

I 30 år pågjekk ein intens maktkamp og rivalisering mellom dei europeiske maktene, mellom europearane og dei afrikanske statane og mellom dei afrikanske statane innbyrdes. Eg gjer i hovudoppgåva mi eit forsøk på å forklara dei danske motiva for å ta del i denne kampen. Danskane prøvde i denne perioden å byggja opp ein alternativ eksporthandel med jordbruksvarer. Dei gjorde fleire forsøk på å byggja opp danske plantasjar som skulle selja jordbruksprodukt i staden for slavar. Eit dansk plantasjesystem kravde at danskane hadde teritoriell kontroll over landområda der plantasjane var. Med politisk kontroll over visse landområde kunne dei sikra at jordbruksproduksjonen ikkje vart øydelagt av krigar og at kommunikasjonen til kysten ikkje vart stengd. Slik kunne dei få kontroll over produksjon og omsetting. Omsynet til britane var og viktig. Britane hadde ein stor import av varer til Gullkysten noko som skjerpa handelskonkurransen med Danmark. Danskane kravde i 1830 at Gullkysten vart delt i ein britisk og ein dansk interessesvære. Britane gjekk sigrande ut av striden og fekk gjennom eit frihandlessystem på heile Gullkysten og i Asante. Det la seinare vegen open for britisk kolonialisering av Gullkysten i 1874.

Det danske forsøket med plantasjedrift var ikkje velluka. Årsakene er fleire, men ein viktig årsak var at palmeolje var den viktigaste eksportvara som gav forteneste etter 1830. Danskane forsøkte å komma inn på denne marknaden, men konkurransen med britane var for vanskelig. Fortsystemet på Gullkysten ble i det lange løp for kostbart for Danmark som selde forta til britane i 1850.